SKONTAKTUJ SIĘ Z NAMI! tel:. 501 693 919

 Strona główna / Z teorii / OTYŁOŚĆ U DZIECI I MŁODZIEŻY - SPOJRZENIE PSYCHODIETETYCZNE

OTYŁOŚĆ U DZIECI I MŁODZIEŻY - SPOJRZENIE PSYCHODIETETYCZNE

U około  89 % ludzi nadwaga rozpoczęła się w dzieciństwie i młodości. Otyłość u dziecka bardzo często zapowiada otyłość u dorosłego. Im dłużej dziecko jest tęgie, tym większe prawdopodobieństwo, że będzie tęgim dorosły. Jeżeli jedno z rodziców  jest tęgi , dziecko ma 40% szans pójścia w jego ślady. Jeśli tędzy są oboje rodzice, prawdopodobieństwo to wzrasta do 80%. Podstawę diagnozy psychologicznej  pacjenta z otyłością stanowią pytania leżące u podstaw  powstania i utrzymywania się  zaburzenia, czyli:

  • Dlaczego dziecko je nadmiernie
  • Jakie funkcje dla dziecka pełni jego nadwaga oraz jedzenie

Otyłość generalnie uważa się za formę obrony. Nadwaga znajduje swoje odzwierciedlenie w psychicznym funkcjonowaniu dziecka, wpływa na sposób spostrzegania  własnej osoby, przeżywane emocje oraz samoocenę. Konsekwencje te mogą determinować funkcjonowanie dziecka w sferze emocjonalnej, społecznej, wpływać na jego aktywność  już nawet w okresie wczesnego dzieciństwa.

Mogą utrudniać dziecku doskonalenie lokomocji i manipulacji, wpływać na opóźnienie rozwoju działań eksploracyjnych. Nieco starsze dziecko otyłe wchodząc w interakcje z rówieśnikami doświadcza oprócz małej sprawności fizycznej, także własnej nieatrakcyjności  i braku akceptacji ze strony innych, czuje się nielubiane, odrzucane  przez rówieśników. Taki sposób  doświadczania siebie jest związany z przeżyciami smutku, żalu a nawet depresji.

Przeżycia osoby otyłej znajdują odzwierciedlenie w jej zachowaniu, powodują brak wiary we własne możliwości, a także bierność i pasywność.  Niektórzy psychologowie wskazują na istnienie specyficznych zaburzeń emocjonalnych występujących u otyłych dzieci i nastolatków. Podstawowym symptomem jest stale zwiększająca się masa ciała.

Pozostałe objawy wyrażają się w poczuciu pustki psychicznej, bezradności, obniżonym nastroju i społecznym wycofaniu osoby otyłej.

Wyniki badania dzieci i adolescentów w wieku od 5 do 17 roku życia, leczonych z powodów otyłości, ujawniły, że ponad połowa  z nich cierpiała na zaburzenia emocjonalne. Najczęściej występowały zaburzenia lękowe: lęk separacyjny  i fobia społeczna.

Kolejne grupy stanowiły zaburzenia zachowania i zaburzenia afektywne. Podobnie jak w populacji ogólnej dziewcząt otyłych częściej występują zaburzenia emocjonalne, u otyłych chłopców rozpoznaje się zaburzenia zachowania.

Problem otyłości w ujęciu poznawczo – behawioralnym

Zdolność do sprawowania kontroli  kształtuje się w toku rozwoju. Jej deficyt może być determinowany  przez sposób  pozostawania  w relacji z dzieckiem, na przykład nadmiernie kontrolujący rodzice  mogą przyczynić się do braku zdolności kontroli u dziecka.

Dziecko nie jest w stanie jej doświadczyć, nie rozwija umiejętności panowania nad sobą i wpływu na zachowania innych, ponieważ kontrola sprawowana jest przez rodziców. Uważa się, że zaburzenie równowagi pomiędzy  samokontrolą dziecka  a kontrolą  zewnętrzną ( rodziców) to typowy „układ sił” w rodzinie dziecka otyłego. Jednym z przejawów deficytu kontroli  jest jej utrata  nad jedzeniem charakteryzująca  otyłe dzieci, adolescentów i dorosłych.

Problem otyłości w ujęciu psychoanalitycznym

W ujęciu tym psychologowie  opisują powstawanie i utrzymywanie się otyłości, będącej skutkiem  objadania się, w kontekście rozwoju dziecka. Otyłość  dziecka może być postrzegana  jako efekt zaburzenia relacji matka – dziecko (Bruch 1973).

Matka dziecka otyłego może mieć trudności  w nadawaniu znaczenia  jego zachowaniom, nie odróżniając  emocjonalnej ekspresji od przejawów biologicznych potrzeb. Zarazem dziecko otyłe może mieć  trudności w komunikowaniu  swoich przeżyć. Psychologowie wskazują na  istnienie deficytu  w rozpoznawaniu niewerbalnie  komunikowanych emocji  u dzieci otyłych i ich matek. 

Adekwatne nadawanie  przez matkę znaczenia sygnałom płynącym  od dziecka  oraz jego reagowanie na bodźce zewnętrzne  stanowią podstawowe  uwarunkowania prawidłowego rozwoju dziecka pod względem somatycznym i psychicznym.

Kiedy matka daje niemowlęciu jedzenie w odpowiedzi na zachowania wskazujące na jego potrzeby pokarmowe, stopniowo rozwija ono umiejętności  odróżniania głodu od innych doznań. Brak adekwatnej odpowiedzi na zachowanie dziecka uniemożliwia różnicowanie przeżywanych  doznań- emocji  od stanu łaknienia i sytości.

Dziecko nie nabywa zdolności właściwego  identyfikowania i zaspokajania  swoich potrzeb.  Hilda Bruch ( niemiecka psychoanalityczka) opisała zjawisko otyłości rozwojowej u osób, które stają się otyłe w toku całego swojego rozwoju. Początki tej otyłości wg Bruch sięgaj  okresu wczesnego dzieciństwa .

U podłoża jej powstania  leżą warunki konstytucjonalne oraz zaburzenia emocjonalne i osobowości. Wskazuje na specyfikę relacji dziecko – rodzice. Otyłość jest w tym wypadku konsekwencją  odrzucenia emocjonalnego dziecka przez rodziców. 

Starają się oni wynagrodzić dziecku  odrzucenie przez przekarmianie go i nadopiekuńczość. W długoterminowym utrzymywaniu się otyłości, u dzieci kluczowe  znaczenie ma relacja rodzic – dziecko, w której rodzic zachęca do osiągnięcia autonomii lub je utrudnia. Otyłość dziecka pozostaje w związku z doświadczeniem przez nie niezależności, dziecko podporządkowuje się rodzicom i daje się karmić.

Problem otyłości w  ujęciu systemowym

W tym ujęciu otyłość jest rezultatem relacji rodzic- rodzic i rodzice  dziecko. Przyjmuje się, że otyłość jest skutkiem istnienia specyficznej  organizacji rodzinnej. Pojawienie się symptomu – otyłości u dziecka – umożliwia utrzymywanie rodzinnej homeostazy.  Otyłość jest postrzegana jako efekt  utrzymywania  dziecka w relacji wczesnodziecięcej zależności, utrudniającej  dokonanie separacji i określenie tożsamości.

Utrzymywanie dziecka w  roli małej istoty wymagającej karmienia umożliwia matce zaspokojenie jej potrzeb emocjonalnych. Ograniczonej autonomii dziecka sprzyja zaburzona relacja między rodzicami. Przejęcie przez matkę  kontroli nad życiem całej rodziny wydaje się także pełnić funkcję kompensacyjną. Matki odgrywają dominującą rolę w rodzinie, ojcowie zaś ulegle podporządkowują się żonom.

W rodzinie, w której stosunki między jej członkami uniemożliwiają doświadczanie emocjonalnego bezpieczeństwa, jedzenie zaczyna  nabierać niezwykłego  znaczenia.

Dla wielu matek otyłych dzieci karmienie staje się sposobem wyrażania uczuć i poświęcenia. Matki niepewnie swoich uczuć w odniesieniu do dzieci mogą to kompensować  karmieniem i nadopiekuńczością. W relacji z dzieckiem karmienie jawi się matce jako istota  realizowanej roli macierzyńskiej. Karmienie, dawanie jedzenia dziecku może także chronić matkę przed konfrontacją z własną niekompetencją  i niepewnością. 

Ambiwalentny charakter relacji matka – dziecko oraz dominująca postawa matki, mogą być rezultatem niesatysfakcjonującej relacji  pomiędzy małżonkami. Ojcowie często nie odgrywają aktywnej roli w opiece nad dzieckiem, zdominowani przez swoje żony.

Relacja ze słabym, pozbawionym wpływu na życie rodzinne ojcem nie gwarantuje dziecku stabilnego poczucia bezpieczeństwa. W relacji z obydwojgiem rodziców jedzenie kompensuje mu brak  bezpieczeństwa i zapewnia zaspokojenie potrzeb emocjonalnych. 

W rodzinach otyłych dzieci, rodzice często pozostają w konfliktowej relacji. Trudności  w relacji  między rodzicami  stają się udziałem ich dziecka. Otyły jest często jedynakiem lub najmłodszym dzieckiem, którego kosztem zapewniona jest równowaga w stosunkach rodzinnych.

Rodziny osób otyłych częściej niż szczupłych  charakteryzują się  słabo wyodrębnionymi  granicami pomiędzy poszczególnymi osobami, a także ograniczoną autonomią.

Częściej wskazuje się na mniejszą spójność systemu rodzinnego, co wyraża się w braku jednolitego  stylu rodzicielskiego. W relacji małżeńskiej mają trudności  w komunikowaniu emocji, głównie agresji.

Otyłość w ujęciu społeczno kulturowym

W przypadku rodziców dzieci leczonych z powodu otyłości matka i ojciec zwykle martwią  się o aktualne i przyszłe funkcjonowanie córki lub syna. Przedmiot troski stanowią  relacje z rówieśnikami, przyszłość otyłej córki, z uwagi na społeczną dyskryminację, która częściej jest udziałem otyłych kobiet iż mężczyzn, może powodować nadmierną koncentrację rodziców na otyłości córki oraz kontrolowaniu masy jej ciała i diety. Istnieją także różnice w postrzeganiu przez rodziców przyczyn otyłości u córek i synów.

Otyłość u chłopców często jest interpretowana jako skutek mniejszej pobudliwości emocjonalnej, płytszego zaangażowania w relacje z innym dziećmi, większej uległości i silniej wyodrębnionych preferencji pokarmowych aniżeli u nieotyłych rówieśników.

Otyłość u dziewcząt rodzice postrzegają jako rezultat większego niż u innych wpływu nastroju na jedzenie, większej wrażliwości emocjonalnej, braku zadowolenia z siebie i odrzucenia przez rówieśników. Z perspektywy dziecka działania rodziców zmierzające do zmiany jego wyglądu mogą być odbierane  jako przekaz o jego nieatrakcyjności, o istnieniu defekt wymagającego naprawy. W relacji z rówieśnikami dzieci otyłe mogą doświadczać siebie jako istoty gorsze, mniej atrakcyjne od szczupłych. W ujęciu tym otyłość stanowi właściwość, przez pryzmat której postrzegana jest osoba.

Z perspektywy dziecka otyłość nie musi jednak być i często nie jest doświadczana jako problem. Może być traktowana  jako właściwość osoby, tak jak na przykład kolor włosów czy oczu. Otyłość dziecka często pełni istotne funkcje w jego życiu psychicznym. Jeśli chodzi o  relacje z innymi osobami, umożliwia zaistnienie m.in. w rodzinie. Poza tym pozwala na doświadczanie własnych granic, na różnicowanie „ja” od „nie ja”.

Stosunek do własnego ciała zależy od jakości relacji z innymi, bliskimi osobami. Często dopiero w kontaktach z rówieśnikami dziecko się dowiaduje, że jego ciało jest grube i brzydkie i doświadcza własnej nieatrakcyjności. Dzieci otyłe częściej od tych z normalną wagą martwią się  swoim wyglądem i nadmiernym jedzeniem. Dokuczanie dotyczące wyglądu i masy ciała doświadczane przez otyłe dziecko stanowi czynnik ryzyka dla rozwoju negatywnego obrazu ciała. A to może stanowić jedno z uwarunkowań utrzymywania koncentracji na ciele, będącej udziałem  otyłego dziecka.

Najbardziej powszechne badania otyłych dzieci dotyczą zachowań jedzeniowych. Wielu autorów usiłuje zidentyfikować determinanty nieprawidłowość, które mają stanowić bezpośrednią przyczynę powstawania i utrzymywania się otyłości. Psychologowie poznawczo – behawioralni poszukują specyficznego wzorca tych zachowań  warunkującego  utrzymywanie się zaburzenia. Stwierdzono, że u osób otyłych w krótkim czasie występują zróżnicowane zachowania związane z jedzeniem:

  • Utrzymywanie zasad zdrowego żywienia
  • Restrykcyjna dieta
  • Napady jedzenia
  • Emocjonalne objadanie się
  • Nieograniczone przejadanie się

Na podstawie badań - Decaluawe ( 2003) stwierdza, że 11 % otyłych dzieci ma napady objadania się i kolejne 11 % doświadcza okresowego przejadania się. Ok. 20 % dzieci otyłych  przejawia utratę kontroli nad jedzeniem. Stałe utrzymywanie diety zwiększa prawdopodobieństwo napadów objadania się.  Osoby otyłe częściej  uruchamiają zachowania impulsywne. 

Dzieci otyłe przejawiają  nadwrażliwość  na bodźce związane  z jedzeniem, co może powodować u nich utrzymywanie się  dysfunkcjonalnych zachowań jedzeniowych. Zapach, smak prezentowanych pokarmów wywołują u dziecka natychmiastową reakcję – gotowość do jedzenia. Może ono jeść, zupełnie ignorując wewnętrzne sygnały o sytości.

Dzieci otyłe kierują się innymi aniżeli własne, wewnętrzne doznania sygnałami które regulują u nich uruchamianie zachowań związanych z jedzeniem. Rodzice tych dzieci mogą posługiwać się pokarmem, wzmacniając pozytywne lub eliminując negatywne zachowania. Dzieci są nagradzane słodyczami co podkreśla ich szczególną atrakcyjność.  

Dziecko je w odpowiedzi na bodźce płynące z otoczenia, nie różnicując sygnałów docierających z własnego ciała. Trudność w rozpoznaniu swoich potrzeb stanowi główną przyczynę otyłości. Problem z nadaniem znaczenia  sygnałom pochodzącym z ciała może pozostawać w związku ze specyficznymi  funkcjami, jakie w życiu dziecka otyłego pełni jedzenie.

Na gruncie Polskim badania dotyczące zachowań żywieniowych i masy ciała przeprowadziła  Prof. Ogińska Bulik. Przebadała ona zarówno dzieci w wieku 11- 13 lat jak i młodzież w wieku 14-18. Badania dzieci z nadwagą przeprowadzono grupowo w czasie pobytu dzieci na koloniach zdrowotnych. Dla porównania – dzieci z wagą w normie poddano badaniom w wybranych losowo szkołach.

Badania dotyczyły zachowań związanych z jedzeniem  a masą ciała . Badane zachowania jedzeniowe to:

Nawykowe przejadanie się  ( np.; często jem choć nie odczuwam głodu, często myślę o jedzeniu , czasami opycham się jedzeniem, rzadko czuję się przejedzona, jedzenie ma dla mnie zbyt duże znaczenie itp.)

Emocjonalne przejadanie się ( gdy jestem zaniepokojona lub zdenerwowana, jem więcej niż normalnie, gdy zdenerwuję się zaczynam jeść, mój sposób odżywiania się zależy od mojego nastroju, jedzenie wprawia mnie  dobry nastrój, często czuję niepokój gdy za dużo zjem, itp.)

Restrykcje dietetyczne (świadomie ograniczam się w jedzeniu, przypisuję zbyt duże znaczenie swojej wadze ciała, często stosuje diety, lubię czuć pustkę w żołądku, czytam i zbieram diety itp.)

Wyniki badań – dzieci  11- 13 lat

Dzieci, które przejawiają ogólnie gorsze zachowania związane z jedzeniem ( wymienione powyżej) , w porównaniu ze swoimi rówieśnikami o lepszych zachowaniach jedzeniowych, charakteryzują się wyższym poziomem lęku (traktowanego zarówno jako stan i jako cecha), wyższym poziomem agresji ( ujawnianej w postaci napastliwości słownej, podejrzliwości i negatywizmie) a ponad to większą skłonnością  do poszukiwania wsparcia społecznego w sytuacji stresu.

Dzieci ze skłonnością do nawykowego przejadania się, w porównaniu ze swoimi rówieśnikami bez  takich skłonności, charakteryzują się  niższym poczuciem  własnej skuteczności, wyższym poziomem lęku  oraz agresji. Wysoka skłonność  do przejadania się pod wpływem emocji  charakteryzuje dzieci  wykazujące silniejsze  przekonanie, że same  decydują o własnym zdrowiu, niższe poczucie na zdrowie zdarzeń przypadkowych  oraz wyższy poziom lęku i agresji.

Nadmierna skłonność do stosowania restrykcji dietetycznych charakteryzuje dzieci odznaczające się  niższym poczuciem własnej wartości, silniejszą tendencją  do poszukiwania wsparcia społecznego w sytuacji stresu oraz wyższym poziomem lęku.

Wyniki badań potwierdziły, że dzieci z nadmierną masą ciała różnią się od swoich rówieśników  z wagą w normie. Przede wszystkim dotyczy to zachowań związanych z jedzeniem.

Dzieci z nadwagą charakteryzują się gorszymi zachowaniami, przejawiającymi się przede wszystkim większą skłonnością do emocjonalnego  przejadania się i stosowania restrykcji dietetycznych. Ponad to charakteryzuje je wyższy poziom lęku i agresji przejawianej głównie w formie napastliwości słownej, negatywizmu i urazy oraz silniejsze przekonanie o wpływie innych ludzi i zdarzeń  przypadkowych na własne zdrowie. Dla dzieci z nadwagą charakterystyczny jest niższy poziom  aktywnego radzenia sobie ze stresem, a wyższy poszukiwania wsparcia w sytuacji stresu oraz słabsze przekonanie o  własnym wpływie na zdrowie.

Okazało się również, że płeć dziecka różnicuje zachowania związane z jedzeniem.

Predyktorem nawykowego przejadania się u dziewczynek okazało się poczucie własnej skuteczności, natomiast emocjonalnego przejadania się agresja ( podejrzliwość) i umiejscowienie kontroli zdrowia  (wpływ innych).


W przypadku chłopców wyznacznikiem zachowań jedzeniowych okazała się przejawiana agresja w postaci podejrzliwości natomiast predykatorem nawykowego przejadania się – agresja w formie urazy.

W grupie dziewcząt wyznacznikiem wskaźnika BMI okazało się poczucie własnej wartości oraz emocjonalne przejadanie się , zaś w grupie chłopców – poszukiwanie wsparcia społecznego jako sposobu radzenia sobie ze stresem oraz agresja wyrażana w formie napastliwości słownej.

U chłopców poszukiwanie pomocy u innych w sytuacji stresu, jak można sądzić przede wszystkim u rodziców, sprzyja powstawaniu nadmiernej masy ciała. Można podejrzewać, że to właśnie rodzice w sytuacjach trudnych dla swoich synów wykorzystują jedzenie jako formę pocieszenia.

Wyniki badań  młodzieży 14-1 8 lat

Znamienne  różnice między nastolatkami charakteryzującymi się podwyższonym wskaźnikiem  masy ciała a nastolatkami z wagą w normie dotyczą przede wszystkim  zachowań jedzeniowych. Młodzi ludzie z nadwagą  przejawiają gorsze zachowania jedzeniowe  ujawniające się głównie w formie emocjonalnego przejadania się i powstrzymywania się przed jedzeniem.

Młodzież charakteryzująca się gorszymi zachowaniami żywieniowymi, w porównaniu ze swoimi rówieśnikami, którzy prezentują lepsze zachowania jedzeniowe, wykazuje niższe poczucie  własnej wartości, skuteczności, optymizmu, kontroli wolicjonalnej w sytuacji planowania i podejmowania decyzji. Młodzi ludzie z gorszymi zachowaniami jedzeniowymi wyrażają silniejsze przekonanie o wpływie  innych na własne zdrowie, wyższy poziom gniewu kierowanego na zewnątrz, większą skłonność do radzenia sobie ze stresem  przez koncentrację na emocjach, a rzadziej wykorzystują aktywne strategie zaradcze.

W grupie młodzieży z nadwagą  skłonności do nawykowego przejadania się sprzyja  niskie poczucie własnej wartości i skuteczności , niski optymizm życiowy, słaba kontrola wolicjonalna po doznanym niepowodzeniu oraz ujawnienie gniewu na zewnątrz. 

Skłonność do emocjonalnego przejadania się  wiąże się z niskim poczuciem własnej wartości, skuteczności, niski poziomem optymizmu, słabą kontrolą wolicjonalną, silnym przekonaniem, że na zdrowie jednostki mają  wpływ mają przede wszystkim czynniki zewnętrzne  oraz radzenie sobie ze stresem  głównie poprzez koncentrację na emocjach. Tendencje do stosowania restrykcji  dietetycznych w badanej grupie  wiążą się jedynie z niskim poczuciem własnej wartości.

Wyznacznikami  posiadanej masy ciała u nastolatków okazały się stosowane restrykcje dietetyczne. Im większa skłonność badanych  do powstrzymywania się od jedzenia, tym większa nadwaga. Nadmiernej masie ciała sprzyja, także niski poziom optymizmu oraz niskie poczucie własnej wartości.

Inne badania przeprowadziła także w Polsce dr Radoszewska, która próbowała odpowiedzieć na pytanie „Kto to jest dziecko leczone z powodu otyłości prostej”.

Odpowiedź na to pytanie uzyskiwała poprzez analizę  sposobu doświadczania siebie  otyłe dziecko. W grupie badanej średnia wieku wyniosła 9,5 lat. Badane dzieci pochodziły z rodzin poszukujących pomocy specjalistycznej w leczeniu otyłości. Radzewska analizowała  takie obszary jak:

  • Poczucie tożsamości dziecka otyłego
  • Poczucie dostępnych właściwości doświadczania siebie
  • Poczcie odrębności psychicznej
  • Poczucie własnej ciągłości psychicznej w czasie

A zatem z rezultatów przeprowadzonych badań wynika, że dziecko otyłe to osoba o specyficznym poczuciu tożsamości, którego istota polega na:

  1. Trudnościach w kontakcie z samym sobą – Specyfika kontaktu z samym sobą doświadczana  przez dzieci otyłe wyraża się w braku  dostępu do właściwości  własnych przeżyć. Czyli dziecko nie wie jakie jest, nie jest w stanie określić  siebie. Wyrazem tej trudności  jest przypuszczalnie także problem  z identyfikacją  własnych przeżyć i dążeń. Z takim sposobem doświadczania siebie wiąże się fragmentaryzacja właściwości przeżyć, która wydaje się utrudniać ukształtowanie tożsamości.
  2. Zewnętrznym a nie wewnętrznym punkcie odniesienia dla doświadczania siebie – Istotę poczucia tożsamości dziecka otyłego konstytuują  właściwości poznawcze i somatyczne. Psychiczne doświadczanie siebie sprowadza się do oceny ze strony  innych ludzi oraz do własnych wątpliwości  dotyczących kompetencji intelektualnych. Szczególną uwagę zwraca koncentracja na przeżyciach  emocjonalno – społecznych, których przyczyna zlokalizowana jest na zewnątrz  ( inne osoby, przedmioty stanowią źródło  przeżyć emocjonalnych, nie zaś kontakt z samym sobą). Dzieci otyłe częściej doświadczają siebie w odniesieniu do zewnętrznych, obserwowalnych  właściwości. To co zewnętrzne jest dla nich dostępne. Dziecko otyłe doświadcza siebie przez pryzmat innych.
  3. Trudnościach w doświadczaniu odrębności psychicznej – Dzieci otyłe częściej doświadczają trudności  w identyfikowaniu i klasyfikowaniu  doznań somatycznych, przeżyć emocjonalno społecznych, myśli oraz aktywności jako własnych lub też przynależnych innym. Brak różnicowania ja od nie ja może sugerować  istnienie specyficznego charakteru relacji  ja – inni. Relacja, w której granice są zatarte, nieokreślone, ma charakter symbiotyczny. Otrzymane rezultaty znajdują potwierdzenie w pracach innych badaczy, którzy wskazują na istnienie specyficznych relacji rodzice – dziecko otyłe, których efektem jest trudność w dokonaniu separacji.  Podkreśla się także istnienie związku  zależności dziecko –rodzic, którego konsekwencją są m.in. trudności w kontaktach społecznych z rówieśnikami.
  4. Trudnościach w doświadczaniu  własnej ciągłości w czasie – Dziecko otyłe ma trudności w doświadczaniu siebie w perspektywie czasowej, polegające na rzadszym odwoływaniu się  do przyszłości. Może to uniemożliwić dziecku doświadczanie  własnej stałości w czasie, a w rezultacie nie pozwalać  na doświadczanie siebie, własnych granic.

Szczególnym okresem dla rozwoju psychicznego osoby jest czas adolescencji, w którym musi się ona zmierzyć z realizacją dwóch podstawowych zadań – określeniem poczucia tożsamości i zakończeniem rozpoczętego w pierwszym roku życia procesu separacji – indywidualcji. Poczucie  tożsamości buduje się od urodzenia człowieka i może ulegać zmianom przez całe jego życie. Z punktu widzenia formowania się dojrzałego poczucia tożsamości osoby,  okres adolescencji wydaje się najistotniejszy. 

Jest to czas szczególnie trudny z perspektywy osoby otyłej. Stanowi okres krytyczny dla jej emocjonalnego rozwoju z uwagi na jej zależnościowy charakter relacji, w jakiej pozostaje otyły nastolatek ze swoimi rodzicami.  Zmiany w obrębie ciała stanowią dla nastolatka i jego otoczenia pierwsze przejawy  dojrzewania.

Zmiana wyglądu prowokuje zmianę zachowań i oczekiwań,  jakie mają w stosunku do niego zarówno dorośli jak i rówieśnicy. W otyłym ciele przeobrażenia charakterystyczne dla czasu dojrzewania mogą pozostać ukryte. Otyły może nie dostrzec dokonujących się w nim zmian, a jego ciało – nie dostarczać przeżyć pozwalających na doświadczanie dokonującej się przemiany rozwojowej. Problemy z rozpoznawaniem  przejawów dorastania  przez osobę otyła nierzadko pozostają w związku z jej trudnością  w określaniu siebie i ustalaniu relacji z innymi.  

Pytanie - Kto to jest otyły nastolatek – stał się podstawą kolejnych badań dr Radoszewskej, której grupę stanowiły osoby o średniej 14 lat ( od 11 do 18) . Badania były analizowane w odniesieniu do następujących kategorii poczucia tożsamości:

  • Poczucie kontaktu z samym sobą
  •  Rodzaj werbalizowanych właściwości  doświadczania siebie
  • Poczucia odrębności psychicznej
  • Poczucia ciągłości w czasie

Wyniki badań pozwoliły na wyciągnięcie następujących wniosków:

Dorastający otyły to osoba:

  • Mająca  ograniczony kontakt z własnym wnętrzem  - Młoda osoba otyła, to ktoś kto nie zna siebie. Ograniczony kontakt z samym sobą może stanowić efekt niezadowolenia z siebie. Brak dostępu  do treści własnych przeżyć nierzadko  stanowi wyraz ochrony przed konfrontacją z trudnymi, bolesnymi doświadczeniami. Brak kontaktu  z samym sobą  może sprzyjać tworzeniu siebie idealnego. Dominującym elementem w kreowanym idealnym wizerunku jest szczupłe, atrakcyjne ciało. Młody otyły nie wie jaki jest, ale wie jaki chciałby być.
  • Doświadczająca siebie w odniesieniu do wybranych treści dotyczących właściwości somatycznych i aktywności – Młodzież otyła częściej aniżeli ta o prawidłowej masie ciała,  opisuje siebie
    w odniesieniu do właściwości zewnętrznego  wyposażenia takich jak, budowa ciała, wygląd zewnętrzny 
    i stan zdrowia. Rzadziej odnoszą się  do właściwości wewnętrznych  dotyczących społecznego
    i emocjonalnego  doświadczania siebie. Opis siebie w wypadku osób otyłych  jest mniej złożony aniżeli osób szczupłych. Jedynie odpowiadając na pytanie o właściwości ja idealnego, otyli dokonują bardziej złożonego opisu aniżeli osoby o prawidłowej masie ciała.
  • Ma trudności w przeżywaniu poczucia odrębności – Otyli adolescenci  częściej doznają trudności w doświadczaniu własnych granic. Brak dostępu do treści doświadczania siebie, a także koncentracja na zewnętrznym aspekcie siebie nie sprzyjają doświadczaniu odrębności. Odniesienie  do tego jaki chciałbym być, a nie jaki jestem nie stanowi źródła realnego doświadczania siebie umożliwiającego wyodrębnienie i ustalenie granic.
  • Ma trudności w doznawaniu ciągłości osobowego istnienia – Młodzi otyli rzadziej od tych o prawidłowej masie ciała odnoszą się do przeszłości i przyszłości, częściej natomiast aktualizują właściwości teraźniejszych przeżyć. Częściej nie mają dostępu do treści przeszłego  doświadczania siebie i nie są w stanie wyobrazić sobie siebie w przyszłości

Leczenie nadwagi i otyłości u dzieci i młodzieży

Jak pisze Radoszewska w podsumowaniu swoich badań - otyłość jest objawem somatycznym. Dlatego często przez rodziców i samych pacjentów bywa traktowana jako dolegliwość, choroba o etiologii wyłącznie somatycznej. Można powiedzieć, że w odrzuceniu psychicznej perspektywy rozumienia siebie i dziecka odzwierciedla się ucieleśniający charakter zaburzenia - ucieleśnienie rozumiane jako ukształtowanie, nadanie  postaci cielesnej elementom psychiki osoby otyłej. Utrzymujące się u pacjentów przekonanie o wyłącznie somatycznym jego wymiarze, w pracy klinicznej jest interpretowane jako przejaw oporu przed uświadomieniem sobie znaczenia objawu i podjęciem stosownych działań. Dlatego w toku diagnozy, Radoszewska postuluje o zdefiniowanie problemu w kategoriach psychologicznych.

Leczenie nadwagi i otyłości u dzieci jest trudne, czasochłonne i mało skuteczne. Jest stresujące dla dziecka, rodziców i terapeutów. Skuteczność leczenia  ogranicza także wiele  czynników  społeczno ekonomicznych , kulturowych oraz niska motywacja do leczenia.

Metody postępowania w nadwadze i otyłości u dzieci różnią się znacznie od metod stosowanych u dorosłych. Zalecenia dietetyczne, a zwłaszcza ograniczenia spożycia  energii i składników pokarmowych, należy wprowadzać w żywieniu dzieci bardzo ostrożnie, gdyż zbyt drastyczne ograniczenia  mogą zakłócić wzrost, rozwój fizyczny i umysłowy dziecka.  

W nowoczesnym podejściu do edukacji zdrowotnej dzieci z nadwagą  uwzględnia się potrzebę demedykalizacji, czyli potrzebę włączenia innych specjalistów oprócz przedstawicieli służby zdrowia, w tym psychologów.

W podejściu tym informowanie o zdrowiu i jego zagrożeniach nie jest wystarczające. Edukacja w promocji zdrowia powinna być edukacja „dla zmiany”. Powinna uwzględniać wspomaganie motywacji do zmiany, powinna się odwoływać do aktywności  własnej osób, ich potrzeb i oczekiwań.  

W edukacji związanej z leczeniem nadwagi i otyłości podkreśla się również znaczenie uczenia się przez doświadczenie, szeroki zakres celów, z uwzględnieniem  problemów psychospołecznych i kształtowaniem ogólnej umiejętności życia. Z przeprowadzonych badań wynika, że dzieci z grupy, w której uczono rozwiązywania problemów i podejmowani decyzji uzyskały znacząco większą redukcję wagi niż dzieci z innych grup, w których nie stosowano oddziaływań psychologicznych.

W związku z postępującą epidemią otyłości w ostatnich latach zaczęto zwracać uwagę na możliwe wspólne czynniki ryzyka dla występowania nadwagi i otyłości wśród dzieci i młodzieży oraz dla występowania zaburzeń odżywiania. Wykrycie wspólnych czynników ryzyka zaburzeń jest niezbędnym krokiem poprzedzającym  opracowanie bardziej efektywnych interwencji  obejmujących  młode osoby z otyłością i ( lub) zaburzeniami jedzenia. Haiines i Neumark- Sztainer ( 2006)  sugerują, że wspólnymi czynnikami ryzyka są:

  • Stosowanie bardzo restrykcyjnych diet
  • Niezadowolenie z wyglądu własnego ciała
  • Wrogie lub kąśliwe komentarze dotyczące wagi ciała

Autorki wskazują, że przyszłe programy prewencji zaburzeń jedzenia i otyłości powinny wpływać na te czynniki. Dlatego coraz częściej w programach leczenia otyłości dla dzieci i młodzieży podkreśla się, iż celem jest prowadzenie zdrowego trybu życia, nie zaś zmiana wagi ciała.

Nacisk na zdrowe i aktywne życie, zdrowe jedzenie, przy pełnym akceptowaniu  wagi ciała i wyglądu uczestników, jest powszechnie stosowaną strategią w takich programach.

Unikanie kładzenia nacisku na wagę ciała jest jednym z czynników zabezpieczających  przed niezadowoleniem z własnego wyglądu, co w konsekwencji mogłoby zwiększyć ryzyko występowania zaburzeń psychicznych. 

Kolejnym ważnym elementem programów prewencji i leczenia jest tworzenie takiej formuły, która pozwala wcielać nabyte umiejętności w życie w środowisku, w którym dzieci funkcjonują. Konieczne jest więc takie prowadzenie programu, aby dzieci miały szanse zwiększyć  poczucie własnej wartości, a nie czuć się mniej wartościowymi. Program musi więc uwzględniać  takie aktywności i dietę, która jest dostępna dla wszystkich dzieci w danej grupie.

W programach  prewencji i leczenia podkreśla się także, że ich kluczową charakterystyką  powinno być unikanie wyrządzania szkody.  A potencjalnie szkodliwe strategie to:

  • Koncentrowanie się na diecie służącej jak najszybszej utracie wagi, które zwykle powoduje przyrost wagi po jej zakończeniu
  • Stosowanie dużych ograniczeń w konsumpcji produktów danego typu, prowadzące zwykle do objadania się nimi
  • Wprowadzanie innych znaczących restrykcji w diecie.

Takie szkodliwe strategie  nie pojawiają się w omawianych nowoczesnych programach. Sugerują one raczej zwiększenie ilości spożywanych owoców i warzyw i próbę wcielenia w życie diety korzystnej dla organizmu, jeśli chodzi o proporcje tłuszczów, cukrów i białek.

Wiele spośród interwencji, wykorzystuje teorię społeczno – poznawczą Bandury. Przykładem takiej interwencji, mającej na celu podniesienie aktywności fizycznej wśród otyłych dzieci  są działania zawierające :

  • Trening motywacji i umiejętności behawioralnych
  • Uczenie strategii regulacji wewnętrznej ( uczenie automonitoringu, ustalania celów)
  • Rozwoju strategii angażowania się w aktywność fizyczną z rówieśnikami i rodziną

Ponad to uczono pozytywnego radzenia sobie z przeciwnościami za pomocą uczenia ich strategicznej autoprezentacji . Podjęto także próbę manipulacji  własną skutecznością za pomocą uczenia monitorowania realizacji celów.

Inną interwencją była zaprojektowana przez Wilsona (2002) , gdzie uczono dzieci planować nagradzanie się za pożądaną aktywność, wprowadzać zmiany  w otoczeniu  (przez usuwanie tego, co sprzyja pasywnemu życiu), dyskutowano konieczność mówienia sobie o tym, że można polegać na sobie (czyli wzmacnianie własnej skuteczności metodą perswazji), uczono poszukiwania wsparcia społecznego.

 

Do  opracowania tekstu  posłużyły mi następujące lektury, które polecam do dalszych studiów:

  • Radoszewska J, Ucieleśnienie. Psychiczne uwarunkowania otyłości u dzieci i osób w wieku dorastania, Wydawnictwo Naukowe Scholar
  • Ogińska Bulik N, Psychologia nadmiernego jedzenia. Przyczyny, konsekwencje, sposoby zmiany, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego
  • Ogińska Bulik N, Jeśli zamierzasz schudnąć. Programy oddziaływań psychologicznych wspomagających redukcję nadwagi, Wydawnictwo WSHE
  • Łuszczyńska A, Nadwaga i otyłość. Interwencje psychologiczne, Wydawnictwo Naukowe PWN

Powrót

Ta strona korzysta z plików cookie. Używając tej strony wyrażasz zgodę na używanie plików cookie, zgodnie z aktualnymi ustawieniami Twojej przeglądarki. Możesz dowiedzieć się więcej w jakim celu są używane oraz o zmianie ustawień przeglądarki. Czytaj więcej »

Projekt i wykonanie - Freeline.