SKONTAKTUJ SIĘ Z NAMI! tel:. 501 693 919

 Strona główna / Z teorii / Stres a otyłość

Stres a otyłość

W literaturze można znaleźć trzy sposoby rozumienia pojęcia stresu, a mianowicie:

  1. Stres jako bodziec – oznacza wydarzenia czy sytuacje występujące w otoczeniu, które wywołują u ludzi stan napięcia i silne emocje, najczęściej negatywne
  2. Stres jako reakcja – pojawiające się u człowieka fizjologiczne i psychologiczne następstwa doświadczanych wydarzeń
  3. Stres jako transakcja – to rodzaj relacji zachodzącej między jednostką a otoczeniem, w której ważne jest nie tyle samo doświadczane wydarzenie, ile to, jak jest ono spostrzegane i interpretowane. Reakcje fizjologiczne i psychologiczne pojawiają się  dopiero wtedy, kiedy jednostka sama oceni daną sytuację w kategoriach zagrożenia, straty lub wyzwania.

Ostatnie podejście do stresu tzw. transakcyjne ( Lazarus i In), podkreśla rolę subiektywnej oceny doświadczanych wydarzeń i zyskało – jak dotychczas – największe uznanie w literaturze psychologicznej. Zgodnie z tym podejściem, stresem jest określana relacja między osobą a otoczeniem, oceniana jako obciążająca lub przekraczająca zasoby jednostki i zagrażająca jej dobrostanowi. Relacja ta uwzględnia, więc zarówno wymagania otoczenia, jak i indywidualne możliwości poradzenia sobie z danym wydarzeniem. Konfrontacja wymagań otoczenia z własnymi możliwościami  przebiega poprzez procesy oceny poznawczej, które są osądem osobistego znaczenia danego zdarzenia dla jednostki i jej własnej zdolności do wykorzystania zasobów, jakie ma do dyspozycji, aby sprostać wymaganiom stawianym przez stresor.

Transakcja stresowa może mieć charakter krzywdy/starty, zagrożenia lub wyzwania. Ocena może mieć charakter sytuacyjny bądź dyspozycyjny. Ta pierwsza uwzględnia zmienność sytuacyjną i jest zależna od aktualnych  cech zdarzenia  stresowego, takich jak kontrolowalność, nowość, niepewność zdarzenia, czas działania stresora. Z kolei ocena dyspozycyjna, przejawia się identycznie w wielu różnych  sytuacjach i jest wyrazem  trwałej skłonności do oceniania, w określony sposób własnych reakcji z otoczeniem.  Wprowadzenie pojęcia oceny dyspozycyjnej  wskazuje na znaczenie różnic  indywidualnych, w zakresie spostrzegania i interpretowania zachodzących zdarzeń. Pozwala, także wyjaśnić dlaczego różni ludzie spostrzegają tę samą  sytuację  w odmienny sposób, oraz dlaczego ten sam człowiek różne sytuacje spostrzega, w podobny sposób.

Ocena sytuacji w kategoriach stresu pociąga za sobą ocenę możliwości podjęcia działania, usuwającego przyczyny stresu, bądź łagodzącego jego skutki .  W koncepcji stresu transakcyjnego jest to, tak zwana ocena wtórna, która odnosi się zarówno do źródeł stresu, jak i do własnych zasobów. Człowiek ocenia swoje możliwości, które mogą okazać się przydatne dla przywrócenia równowagi  między nim a otoczeniem. Ocena ta jest punktem wyjścia dla aktywności  nazwanej radzeniem sobie ze stresem.

Istnieją dwie zasadnicze funkcje radzenia sobie ze stresem tj; instrumentalna -  związana ze sposobami radzenia sobie ukierunkowanymi na problem, oraz regulacyjna – powiązana ze strategiami  radzenia sobie, skoncentrowanymi na emocjach.  Ta pierwsza służy opanowaniu stresora  w celu zmniejszenia lub usunięcia jego stresujących właściwości, ta druga pomaga w kontrolowaniu reakcji emocjonalnej związanej z danym stresorem. Z czasem uzupełnione te dwa style o styl skoncentrowany na unikaniu. Służy on przede wszystkim zredukowaniu efektów działania stresora.

Przez wielu badaczy odczuwany stres i nieumiejętność radzenia sobie z sytuacjami trudnymi uważane są za główną przyczynę  nadmiernego jedzenia. Robins i Fray ( 1980) wysunęli hipotezę  istnienia tzw. „fałszywego głodu”, który stanowiłby  formę wyuczonej reakcji na stres. Osoba postrzegająca  zagrożenie myli  niebezpieczeństwo  z głodem i redukuje napięcie poprzez jedzenie. Wydaje się, że im większy  problem, im silniejsze emocje, tym większe prawdopodobieństwo  „ucieczki w jedzenie”. Dzieje się tak przede wszystkim dlatego, że jedzenie  to prosty, prawie zawsze dostępny i dający natychmiastowy  efekt sposób łagodzenia napięcia.  

Badania wykazały, że koncentracja na przeżywanych  emocjach,  w sytuacjach określanych subiektywnie jako trudne, sprzyja sięganiu po jedzenie. Im częściej osoby z nadwagą  w sytuacjach stresu  koncentrują się na przeżywanych emocjach, tym większą  wykazują skłonność do przejadania się. Stres i sposób odżywiania się są ze sobą ściśle powiązane. Wyniki badań, wskazują na istotne różnice  między kobietami z nadwagą a kobietami z wagą w normie, w zakresie  odczuwanego stresu oraz stylów radzenia sobie. Kobiety otyłe silniej odczuwają  stres niż kobiety z prawidłową wagą. W sytuacjach  trudnych  korzystają ze strategii skoncentrowanych  na unikaniu ( koncentracja  na emocjach), a rzadziej stosują strategie skoncentrowane na zadaniu.

Panowie z nadmierną masą ciała przejawiają  większą skłonność  do przejadania się emocjonalnego a także nawykowego. Ponadto charakteryzuje ich wyższy poziom lęku i silniejsza skłonność do radzenia sobie  ze stresem przez koncentrację na emocjach, a mniejsza przez  koncentrację na problemie.

Styl radzenia sobie ze stresem ma charakter zmiennej osobowościowej i jest charakterystycznym dla danej osoby repertuarem strategii radzenia sobie z sytuacjami stresowymi. Ich dobór jest wyznaczony zarówno sytuacją, z jaką dana osoba ma do czynienia jak i właściwościami jej osobowości.  

Carver i współpracownicy, odwołując się do teorii transakcyjnej i do modelu samoregulacji  zachowania  zaproponowali kilkanaście strategii  radzenia sobie, które mogą odzwierciedlać  zarówno pewną stałą tendencję  do radzenia sobie w określony sposób, jak i sposoby  stosowane w konkretnej sytuacji stresowej – określane mianem sytuacyjnego radzenia sobie. W tym celu stworzyli wielowymiarowy inwentarz COPE, będący narzędziem pomiaru. Inwentarz ten ma na celu ustalenie charakterystycznego dla jednostki wzorca strategii radzenia sobie ze stresem.    I tak wyróżniają trzy strategie ogólne:

Aktywne radzenie sobie ( koncentracja na zadaniu) :

  • Planowanie ( rozważania na temat poradzenia sobie ze stresorem)
  • Pozytywne przewartościowanie i rozwój ( dostrzeganie w zdarzeniu wartości dla rozwoju, spostrzeganie jej w bardziej pozytywnym świetle)
  • Aktywne radzenie sobie ( podejmowanie działań zmierzających do usunięcia, zmniejszenia stresora lub jego skutków)
  • Unikanie konkurencyjnych działań ( unikanie innych działań, które nie są związane z problemem, celem lepszego poradzenia sobie)
  • Powstrzymywanie się od działania ( powstrzymywanie się przed działaniem przedwczesnym, wyczekiwanie na właściwy moment)

Zachowania unikowe:

  • Zaprzeczanie ( ignorowanie, odrzucanie faktu zaistniałej sytuacji)
  • Zaprzestanie działań ( bezradność, rezygnacja z podejmowania wysiłków osiągnięcia celów) 
  • Poczucie humoru ( traktowane jako sposób łagodzenia przykrych emocji)
  • Odwracanie uwagi ( unikanie myślenia o konsekwencjach zdarzenia  poprzez zajmowanie się innymi czynnościami, np.; sen, oglądanie TV)
  • Zażywanie alkoholu lub innych środków psychoaktywnych ( dla doraźnego złagodzenia  przykrych emocji)
  • Akceptacja ( przyjęcie zaistniałej sytuacji  jako nieodwracalnej, czegoś do czego należy się przyzwyczaić  i nauczyć z tym żyć

Koncentracja na emocjach i poszukiwanie wsparcia:

  • Poszukiwanie emocjonalnego wsparcia społecznego ( szukanie moralnego wsparcia, sympatii czy zrozumienia)
  • Koncentracja na emocjach i ich wyładowanie ( zaniepokojenie własnymi emocjami i tendencja do ich wyładowania)
  • Poszukiwanie instrumentalnego wsparcia społecznego ( poszukiwanie rady, pomocy czy informacji)
  • Zwrot ku religii ( religia jako źródło wsparcia emocjonalnego, drogowskaz do pozytywnego przewartościowania i rozwoju)

Badania wykazały ( Ogińska – Bulik 2000, Gutowska- Wyka 2000), że  koncentracja na przeżywanych emocjach  w sytuacjach określanych jako trudne sprzyja sięganiu po jedzenie. Im częściej osoby z nadwagą w sytuacjach stresu koncentrują się na przeżywanych emocjach, tym większą wykazują skłonność  do przejadania się.

Dlatego odnalezienie klucza zachowania się w sytuacji stresowej osoby otyłej - jest niezwykle istotnym krokiem ku tworzeniu efektywnych  strategii pomocy .

Osobowość typu D

Od kilku lat duże zainteresowanie badaczy, a także praktyków, wzbudza tzw. osobowość stresowa nazwana typem D. Jest ona traktowana jako czynnik ryzyka chorób somatycznych i ma istotne znaczenie zarówno w spostrzeganiu stresogenności środowiska, jak i podejmowanych sposobów radzenia sobie ze stresem. Na typ D składają się dwa główne wymiaru , traktowane jako względnie stałe cechy osobowości  tj;

  1. Negatywna emocjonalność, która wyraża się w skłonności  jednostki do przeżywania  silnych negatywnych emocji takich, jak lęk, gniew, irytacja, wrogość
  2. Hamowanie społeczne, które wiąże się ze skłonnością  do powstrzymywania się od wyrażania negatywnych emocji  i zachowań zgodnych z tymi emocjami

Osoby z osobowością typu D przejawiają tendencje do zamartwiania się i odczuwania napięcia  oraz skłonność do obwiniania się. Charakteryzuje je pesymistyczny sposób patrzenia na świat, niskie poczucie własnej wartości i niski poziom satysfakcji z życia. Osoba Typu D, dla której charakterystyczny jest afekt negatywny, w specyficzny sposób spostrzega i interpretuje  otaczającą ją rzeczywistość – widzi ją przede wszystkim w kategoriach zagrożenia. Taki sposób spostrzegania świata nasila negatywne emocje, jak niepokój, lęk, gniew, wrogość, irytacja i skłania do  obrony  i radzenia sobie z tymi emocjami. 

Preferowaną przez osoby typu D  formą radzenia sobie jest powstrzymywanie się od wyrażania emocji i zachowań zgodnych z emocjami, co w efekcie zwiększa poczucie stresu  - a to nie sprzyja efektywnemu radzeniu sobie. Osobowość typu D wpływa także na podejmowane w sytuacji stresu strategie radzenia sobie takimi, jak zaprzestanie działań, wyładowanie emocji, zaprzeczanie, zajmowanie się czymś innym, zażywanie substancji psychoaktywnych.

Charakterystyczne dla osób typu D powstrzymywanie się od wyrażania emocji i utrzymywanie dystansu wobec innych ludzi, przede wszystkim z obawy przed dezaprobatą i odrzuceniem, może być traktowane jako sposób radzenia sobie ze stresem i negatywnymi emocjami. Osoby te będą więc w procesie  radzenia sobie  stosować przede wszystkim strategie skoncentrowane na emocjach. Strategie te mają na celu, nie tyle poradzenie sobie z przykrymi wydarzeniami, co redukcję napięcia emocjonalnego. Ich stosowanie, zwłaszcza w sytuacjach podlegających kontroli jednostki ma charakter nieprzystosowawczy.                                                                                                     

Osobowość ta może służyć jako predykator zachowań niekorzystnych dla zdrowia. Wskazują na to wyniki badań dotyczących związku obydwu wymiarów typu D, a zwłaszcza negatywnej emocjonalności, z niekorzystnymi zachowaniami jedzeniowymi  tj; nawykowym, emocjonalnym  przejadaniem się i stosowaniem restrykcji  dietetycznych.

Osoba typu D przede wszystkim ze względu na skłonności  do przeżywania negatywnych emocji  ale także ze względu na trudności w radzeniu sobie z nimi, jest narażona na ucieczkę w nadmierne i niekontrolowane jedzenie.

Badania  mające na celu wykazanie zależności między osobowością typu D a brakiem kontroli nad jedzeniem przeprowadziła Prof. Ogińska Bulik , na grupie 124 kobiet. Uzyskane przez nią wyniki wskazują, że typ osobowości różnicuje nasilenie zachowań jedzeniowych w badanej grupie kobiet. Kobiety charakteryzujące się typem D, a więc przejawiające tendencje do przeżywania negatywnych emocji i powstrzymywania się do ich wyrażania, w porównaniu z osobami, które nie wykazują cech tego typu osobowości,  wykazują większą skłonność do niekontrolowanego jedzenia,  a przede wszystkim do zaabsorbowania jedzeniem oraz przymusu i utraty kontroli nad jedzeniem.

Kolejne wyniki pokazują, że negatywna emocjonalność znacznie wyżej koreluje z zachowaniami jedzeniowymi niż hamowanie społeczne. Kobiety przejawiające tendencje do nadmiernego, niekontrolowanego jedzenia w porównaniu z kobietami o niskiej skłonności do takich zachowań przeżywają istotnie więcej negatywnych emocji.

Jedzenie może więc stać się formą zmagania się z różnymi sytuacjami trudnymi, których w codziennym życiu nie brakuje. Może być traktowane jako odwracanie uwagi od bodźców  o przykrym charakterze, jako sposób uniknięcia zagrożenia czy kompensowanie przeżywanych trudności. Osoba, która nie nauczyła się dotychczas radzić  sobie z trudnymi sytuacjami i czuje się w takich sytuacjach osamotniona, pozostawiona samej sobie, najczęściej wraca  do wcześniejszych doświadczeń z okresu dzieciństwa, gdzie pocieszała się jedzeniem. Ludzie jedzą, żeby poradzić sobie ze stresem, co doprowadza do tycia a to z kolei jest źródłem stresu.  

 

Do opracowania artykułu posłużyły mi następujące lektury:

  • Juczyński Z i Ogińska Bulik N,  Narzędzia pomiaru stresu i radzenia sobie ze stresem,  Pracownia Testów Psychologicznych , PTP
  • Ogińska Bulik N, osobowość typu D. Teoria i badania, Wydawnictwo Wyższej Szkoły  Humanistyczno – Ekonomicznej w Łodzi

Polecam także :

  • Łosiak W, Natura stresu. Spojrzenie z perspektywy ewolucyjnej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego

Powrót

Opis formularza, coś od autorki


Informacje podstawowePytaniaDodatkowa sekcja - może być nazwana dobrowolnie.
Pracując z rodziną
Nadwaga to nie tylko

Ta strona korzysta z plików cookie. Używając tej strony wyrażasz zgodę na używanie plików cookie, zgodnie z aktualnymi ustawieniami Twojej przeglądarki. Możesz dowiedzieć się więcej w jakim celu są używane oraz o zmianie ustawień przeglądarki. Czytaj więcej »

Projekt i wykonanie - Freeline.